Jak czarne pasy kradną ci film. O tym w kinie powinno się głośno rozmawiać!
Nieustannie dyskutujemy o rozdzielczości, głębi czerni i HDR, a także remasterach. Ale jest coś, o czym nie rozmawia się równie często, a powinno. To coś, co fundamentalnie wpływa na kompozycję i to, ile fizycznie „filmu w filmie” dostajemy – mowa o proporcjach boków, czyli aspect ratio.
- ZOBACZ TEŻ: Na taką wersję “Kill Billa” czekaliśmy jakieś 20 lat! “Kill Bill: The Whole Bloody Affair” – recenzja
16:9, 4:3, Open Matte, Pan & Scan – czyli dlaczego największe filmy mają różne formy i co tracimy/zyskujemy w każdej z nich
Choć współcześnie standardem jest format 16:9, historia kinematografii i wydań domowych to nie raz pole bitwy między różnymi wizjami kadrowania. Często ta sama produkcja, zależnie od nośnika i wersji, może prezentować zupełnie inny zakres obrazu. Tylko popatrzcie na te przykłady.
Skąd biorą się różnice? Magia Open Matte i Pan & Scan
Czas na coś nietypowego, bo zrozumienie różnic w proporcjach wymaga cofnięcia się do ery telewizorów kineskopowych (przeważająca większość 4:3). Kiedy panoramiczne filmy kinowe trafiały na małe ekrany, wydawcy stawali przed dylematem: zostawić czarne pasy (letterbox) czy wypełnić cały ekran obrazem? Tak narodziła się technika Pan & Scan, czyli brutalne wycinanie fragmentu środka kadru i przesuwanie go w ślad za akcją.
Z czasem jednak twórcy zaczęli stosować technikę Open Matte. Polega ona na rejestrowaniu obrazu na większej powierzchni taśmy lub matrycy, niż jest to wymagane dla wersji kinowej. W kinie góra i dół są maskowane, by uzyskać panoramiczny styl, a w wydaniach domowych maski te nie obowiązują, co paradoksalnie sprawia, że wersja „telewizyjna” zawiera więcej informacji wizualnych niż ta, którą widzieli widzowie na premierze na dużym ekranie.
Filmy animowane studia Pixar to fascynujące przykłady różnych technik konwersji obrazu. Kultowe „Auta” istnieją w trzech podstawowych wariantach. Wersja panoramiczna (Widescreen), dostępna na Blu-ray, jest paradoksalnie najbardziej ograniczona w pionie. Z kolei stare wydania Full Screen (4:3) usuwają pasy, pokazując znacznie więcej w kadrze, zazwyczaj nieba i drogi, choć kosztem boków. Świętym Graalem fanów pozostaje wersja Open Matte, która łączy szerokość wersji panoramicznej z wysokością pełnego kadru, oferując najpełniejszy wgląd w świat Zygzaka McQueena.
Ściskanie obrazu? Pixar zaskoczył podejściem
Jeszcze bardziej skomplikowana sytuacja dotyczy „Iniemamocnych”. Tutaj Pixar, zamiast prostego wycinania, zastosował hybrydową technikę „ściskania”. Aby zmieścić postacie w formacie 4:3 – nie tylko rozszerzano ramkę w pionie (dodając elementy tła niewidoczne w kinie), ale też horyzontalnie deformowano obraz. Efektem są subtelne zniekształcenia – przedmioty o owalnym kształcie w wersji panoramicznej stają się bardziej kuliste w wersji pełnoekranowej, co z technicznego punktu widzenia jest fascynującym, choć kontrowersyjnym zabiegiem. Co więcej, czasem więcej obrazu zawiera wersja “widescreen”, a czasem “fullscreen”.
W przypadku produkcji takich jak „Gdzie jest Nemo” czy „Potwory i Spółka”, proces był bardziej organiczny. Zamiast sztywnego kadrowania, artyści często modyfikowali kompozycję sceny dla formatu 4:3, przesuwając postacie tak, by mimo węższego ekranu nie stracić dynamiki akcji (nogi Mike’a Wazowskiego). Dzięki temu wersje pełnoekranowe tych filmów są uznawane za jedne z najlepiej przygotowanych w historii DVD.
Od kinowego formatu po ciasne VHS/DVD
Disneyowski „Zakochany Kundel” to jeden z najbardziej skomplikowanych przykładów. Film debiutował w ultra-szerokim formacie CinemaScope (2.55:1). Próby upchnięcia tak ogromnej szerokości w standardowym telewizorze 4:3 kończyły się tragicznie dla kompozycji – w wersji Pan & Scan zdarzały się sceny, w których postacie rozmawiające ze sobą… całkowicie znikały z ekranu, ponieważ znajdowały się na przeciwległych krańcach oryginalnego kadru. Analizy wykazują, że nawet współczesne wydania 2.39:1 są kompromisem, który czasem odsłania więcej góry i dołu, tracąc odrobinę z oryginalnej szerokości filmu z lat 50.
Fani dostali oryginalnego Batmana dopiero po latach
Ciekawym przypadkiem jest “Batman: Maska Batmana”. Film pierwotnie planowany jako produkcja telewizyjna (4:3), w ostatniej chwili trafił do kin. Aby nadać mu kinowy charakter, obraz przycięto u góry i u dołu do formatu 1.85:1. W efekcie to właśnie stara wersja „kwadratowa” jest tą bardziej kompletną i to ona, głównie, była dostępna na wydaniach Blu-ray i DVD przez lata, aż do 2023 roku. Wtedy to pojawiła się edycja 4K UHD ze zremasterowanym obrazem w HDR, a film powrócił do proporcji 1.85:1, tak jak był pokazywany w kinie. Mimo, że wtedy widzimy nieco mniej obrazu, to dla wielu fanów to jest ta jedna właściwa wersja filmu, a dzięki wydaniu 4K nareszcie mogła trafić do domów widzów po raz pierwszy.
Piraci z Karaibów na VHS to najciekawsze wydanie
Podobne skomplikowane sytuacje można zaobserwować w kinie aktorskim. „Piraci z Karaibów: Klątwa Czarnej Perły” na starych nośnikach VHS oferował… nietypowe doświadczenie. Choć obraz posiadał czarne pasy, jego proporcje wynosiły około 1.66:1 (czyli czarne pasy były widoczne, ale nie były tak szerokie, jak przy przeniesieniu filmu prosto z wersji kinowej). Co ciekawe, ta wersja pokazuje więcej informacji u dołu ekranu niż wydania panoramiczne, co udowadnia, że cyfrowe remastery nie zawsze są ostateczną wersją pod względem ilości zawartego obrazu.
Nie da się też nie zauważyć, że współcześnie dyskusja o proporcjach odżyła za sprawą formatu IMAX i twórców takich jak Zack Snyder czy Christopher Nolan oraz Denis Villeneuve. W „Lidze Sprawiedliwości” Snyder świadomie zrezygnował z kinowej panoramy na rzecz formatu zbliżonego do 4:3 (Open Matte), argumentując, że superbohaterowie to postacie „wertykalne” (cokolwiek miałoby to znaczyć), które lepiej prezentują się w wysokim kadrze. Widzowie przyzwyczajeni do szerokich ekranów byli zdziwieni, widząc kwadratowy obraz na HBO Max, ale technicznie to właśnie ta wersja zawierała najwięcej zarejestrowanego materiału.
Sceny IMAX nie zawsze trafiają do widzów
Podobne emocje budzi m. in. „Mroczny Rycerz”. W kinach IMAX wybrane sceny wypełniały gigantyczny, niemal kwadratowy ekran. W wydaniach domowych, na Blu-ray i 4K UHD BD, te same sekwencje są przełączane do formatu 1.78:1 (wypełniając cały telewizor), co i tak jest kompromisem, bo oryginalny negatyw IMAX jest jeszcze wyższy. Należy jednak pamiętać, że sceny IMAX w takich filmach Nolana są tylko na nośnikach fizycznych, ponieważ w cyfrowej dystrybucji i na streamingu, filmy można oglądać tylko w niezmieniającym się formacie kinowym (na ekranach 16:9 widoczne są czarne pasy u góry i u dołu ekranu).
Największym zawodem ostatnich lat są jednak wydania filmów “Diuna”, które nawet na płytach Blu-ray i 4K UHD BD nie zawierają więcej obrazu – nie “skaczą” w scenach z IMAX-a do proporcji 1,78 (16:9) wypełniając całe nasze telewizory. Reżyser był o to pytany, ale można odnieść wrażenie, że to było poza jego jurysdykcją. A szkoda, bo wydania fizyczne “Tenet”, “Interstellar”, “Dunkierki”, “Pierwszego człowieka” czy “Oppenheimera” oferują takie zmiany aspect ratio.
Zaintrygowani? Trzeba się spieszyć
Jak widzicie, sprawa nie jest prosta. Czasami wybór między wersją panoramiczną a pełnoekranową to wybór między wizją reżysera a ilością obrazu. Jak pokazują przykłady od Pixara po Batmana, to, co widzimy na ekranie, jest wynikiem technicznych decyzji podejmowanych na etapie postprodukcji i masteringu. Dla maniaków i ciekawskich to wersje Open Matte i alternatywne kadrowania stanowią fascynujące źródło informacji o tym, jak powstaje filmowy kadr, a czasami to po prostu alternatywne wersje filmów, które z zainteresowaniem można obejrzeć. Przykładem tutaj będzie wersja Open Matte “Spider-Mana” z 2002 roku od Sama Raimiego – cały film można zobaczyć w tym formacie, ale miejscami widoczne są dodatkowe, niechciane elementy, jak mikrofon w górnej części kadru. Zdobywanie tych alternatywnych wersji już teraz jest trudne, głównie ze względu na niską dostępność starszych nośników VHS czy DVD, dlatego jeśli zaintrygowało Was to już teraz, to trzeba się spieszyć.
Źródła zrzutów ekranu:
- https://www.youtube.com/watch?v=h8aA-2GEb1w
- https://www.youtube.com/watch?v=jrPZaxuIRS0
- https://www.youtube.com/shorts/fb1D_83Sqkw
- https://www.youtube.com/watch?v=gty5r6ksFU8
- https://www.youtube.com/watch?v=hdxvAyQP5Bc
- https://www.youtube.com/watch?v=4ug97Mvjdpw
- https://www.youtube.com/watch?v=VxdNtP5W3PA
- https://www.youtube.com/watch?v=YCVc2_wha6w
- https://www.youtube.com/watch?v=VxdNtP5W3PA
Zobacz więcej:
- Wiadomo kto zagra Rona Wesleya w serialowym Harrym Potterze! Wybrano drugiego aktora
- “The Batman 2” może być zaskakującym widowiskiem. Potężny wyciek fabuły!
- Disney+ ma prawdziwy HIT! Drugi sezon tego serialu jest jeszcze lepszy niż pierwszy! Już dostępny!
- Kultowy serial od DZIŚ na Netflix! Dodano wszystkie 10 sezonów – uczta!
- HBO Max: widowiskowy thriller z Wielkiej Brytanii rządzi! Polacy włączają go jak szaleni
